Mięśniaki macicy, zwane również włókniakami, to łagodne guzy gładkokomórkowe rozwijające się w obrębie macicy, które dotykają nawet 40% kobiet powyżej 35. roku życia. Choć często pozostają bezobjawowe, u około połowy pacjentek prowadzą do symptomów znacznie obniżających jakość życia: obfitych krwawień miesiączkowych, anemii, bólu miednicy, niepłodności czy bolesnych miesiączek.
Podstawą leczenia mięśniaków pozostaje interwencja chirurgiczna – histerektomia, mieomektomia (czyli operacyjne usunięcie mięśniaków) lub resekcja histeroskopowa – jednak coraz częściej stosuje się terapię farmakologiczną jeszcze przed zabiegiem. Celem takiego postępowania jest zmniejszenie rozmiarów mięśniaków, ograniczenie krwawienia, podniesienie poziomu hemoglobiny i poprawa ogólnego stanu zdrowia przed operacją.
Najczęściej stosowane farmakoterapie przedoperacyjne
Do najczęściej stosowanych leków przedoperacyjnych należą:
- Analogi gonadoliberyny (GnRHa) – działają poprzez wywołanie stanu pseudomenopauzy, co prowadzi do spadku poziomu estrogenów i zmniejszenia rozmiaru mięśniaków.
- Selektywne modulatory receptora progesteronowego (SPRMs) – w tym uliprystal octan, który działa na poziomie receptora progesteronu, hamując wzrost mięśniaków oraz ograniczając krwawienie.
- Progestageny, modulatory receptora estrogenowego, agoniści dopaminy – stosowane rzadziej, o nieco mniej udokumentowanej skuteczności.
Skuteczność i korzyści stosowania GnRHa
Przegląd 41 badań randomizowanych obejmujących 3982 kobiety wykazał, że stosowanie GnRHa przed operacją może przynieść szereg korzyści:
- Zmniejszenie objętości macicy (średnio o 175 ml) oraz mięśniaków (między 5,7 a 155 ml).
- Podniesienie poziomu hemoglobiny o około 0,88 g/dL – co ma istotne znaczenie u pacjentek z niedokrwistością.
- Zredukowany czas trwania histerektomii średnio o 10 minut oraz mniejsza częstość transfuzji i powikłań pooperacyjnych.
Jednakże, leczenie GnRHa wiąże się też z istotnymi skutkami ubocznymi, takimi jak uderzenia gorąca, bóle głowy i zmiany nastroju. Ich stosowanie przez dłuższy czas jest niewskazane ze względu na ryzyko osteoporozy i inne działania niepożądane wynikające z długotrwałego niedoboru estrogenów.
SPRMs jako alternatywa – zalety i ograniczenia
SPRMs, takie jak uliprystal octan, również wykazują skuteczność w przygotowaniu pacjentek do operacji. Badania sugerują, że:
- SPRMs prawdopodobnie zmniejszają objętość macicy i mięśniaków.
- Podnoszą poziom hemoglobiny o ok. 0,93 g/dL.
- Znacząco ograniczają krwawienie przedoperacyjne.
Jednakże stosowanie uliprystalu zostało tymczasowo zawieszone (stan na marzec 2025) w związku z doniesieniami o przypadkach niewydolności wątroby, co nakazuje ostrożność przy jego dalszym stosowaniu.
Efekty w zależności od rodzaju operacji
Histerektomia: Terapia GnRHa może skutecznie skrócić czas operacji i zmniejszyć częstość konieczności przetaczania krwi. Zmniejsza się również liczba powikłań pooperacyjnych.
Myomektomia: Skuteczność GnRHa nie jest już tak oczywista. Nie ma jednoznacznych wyników dotyczących redukcji krwawienia śródoperacyjnego ani skrócenia czasu operacji. Stosowanie ich może nie zmniejszać potrzeby transfuzji krwi.
Resekcja histeroskopowa: Wyniki wskazują na niewielkie korzyści – nie wykazano znaczącego zmniejszenia czasu operacji czy poprawy wyników pooperacyjnych.
Porównanie GnRHa z innymi terapiami
Studia porównawcze wykazują, że GnRHa mogą być bardziej skuteczne w redukowaniu rozmiaru macicy niż SPRMs. Niemniej jednak, SPRMs wykazują mniej skutków ubocznych – co czyni je atrakcyjną alternatywą, gdy są dostępne i bezpieczne dla danej pacjentki.
W przypadku porównania GnRHa z takimi lekami jak kabergolina czy progestageny, nie wykazano wyraźnych różnic w skuteczności redukcji objętości mięśniaków, natomiast efekty uboczne związane z GnRHa pozostają bardziej uciążliwe.
Wnioski i rekomendacje kliniczne
Przedoperacyjna terapia farmakologiczna może stanowić istotny element przygotowania pacjentki do zabiegu chirurgicznego usunięcia mięśniaków macicy, szczególnie w przypadku objawów znacznego krwawienia i niedokrwistości. Analogi GnRH wykazują największą skuteczność w redukcji objętości macicy i poprawie parametrów hematologicznych, ale należy je stosować ostrożnie z uwagi na skutki uboczne i ograniczenia długości terapii.
SPRMs, mimo potencjału terapeutycznego, pozostają na razie pod obserwacją ze względu na zagrożenie dla wątroby, co ogranicza ich zastosowanie w praktyce klinicznej. Terapię należy zawsze dostosować indywidualnie, biorąc pod uwagę objawy pacjentki, planowany rodzaj zabiegu i ogólny stan zdrowia.
Aktualna wiedza wskazuje, że największe korzyści wynikające z przedoperacyjnej farmakoterapii dotyczą pacjentek poddawanych histerektomii. W przypadku innych typów operacji wiedza nadal jest ograniczona i wymaga dalszych, dobrze zaprojektowanych badań.
„Leczenie musi zawsze być dobrane indywidualnie, a decyzja o zastosowaniu farmakoterapii powinna uwzględniać wszystkie korzyści i ryzyka związane z danym lekiem” – podkreślają autorzy najnowszego przeglądu Cochrane.
Podsumowując, przedoperacyjne leczenie farmakologiczne stanowi ważne narzędzie w leczeniu mięśniaków macicy, które odpowiednio zastosowane może zwiększyć bezpieczeństwo i skuteczność interwencji chirurgicznej, poprawić komfort pacjentki i zmniejszyć ryzyko powikłań. Niezbędne są jednak dalsze badania, które pomogą ustalić najefektywniejsze strategie terapeutyczne z jak najmniejszą liczbą działań niepożądanych.