Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (gonartroza) to powszechnie występujące schorzenie, które wiąże się z postępującym uszkodzeniem chrząstki stawowej, bólem, sztywnością i pogorszeniem jakości życia. Wśród nowoczesnych metod terapii coraz większym zainteresowaniem cieszy się leczenie z wykorzystaniem komórek macierzystych. Choć ta forma terapii zdaje się oferować potencjalne korzyści, aktualne dowody naukowe pozostają niejednoznaczne co do jej skuteczności i bezpieczeństwa.
Czym są komórki macierzyste?
Komórki macierzyste to niewyspecjalizowane komórki o zdolności do różnicowania się w różne typy komórek organizmu oraz do samoodnowy. Znajdują szerokie zastosowanie w medycynie regeneracyjnej, ponieważ mogą zastępować uszkodzone lub zużyte komórki, wspierając regenerację tkanek. W kontekście leczenia choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego, komórki te mają rzekomo wspomagać odbudowę chrząstki stawowej i hamować postęp degeneracji.
Potencjalne korzyści z terapii
Liczne badania kliniczne wskazują, że zastrzyki z komórek macierzystych mogą nieznacznie redukować ból i poprawiać funkcję stawu u pacjentów z gonartrozą, przynajmniej w krótkim okresie (do sześciu miesięcy po podaniu). W porównaniu z placebo, pacjenci leczeni komórkami macierzystymi zgłaszali mniejszy dyskomfort oraz lepszą sprawność fizyczną. Średnia poprawa w skali bólu (0–10) wynosiła około 1,2 punktu, natomiast poprawa funkcji stawu (w skali 0–100) sięgała średnio 14,2 punktu.
W badaniach odnotowano również, że uczestnicy terapii częściej zgłaszali subiektywne poczucie sukcesu leczenia niż osoby otrzymujące placebo – odpowiednio 68% w grupie terapii komórkami przeciwko 53% w grupie kontrolnej.
Niepewność w ocenie skuteczności
Pomimo obiecujących wyników, należy zachować ostrożność. Przegląd systematyczny obejmujący 25 badań z udziałem 1341 pacjentów ujawnia, że dowody naukowe mają niską lub bardzo niską pewność. Powodem są istotne różnice w sposobie pozyskiwania, przygotowywania i podawania komórek macierzystych, co ogranicza możliwość uogólnienia wyników.
Dodatkowo, część badań o dużej liczbie uczestników zostało wycofanych przed publikacją wyników, co może sugerować obecność tzw. „biasu publikacyjnego” – czyli tendencji do niepublikowania negatywnych lub niejednoznacznych wyników. Tego typu zniekształcenia mogą zawyżać postrzeganą skuteczność terapii.
Jakość życia i strukturalna poprawa stawu – nadal pod znakiem zapytania
Wpływ terapii na jakość życia oceniano w niewielkiej liczbie badań, a ich wyniki są niespójne. Średnia poprawa w zakresie jakości życia jest niejasna ze względu na duże zróżnicowanie wyników i niewielką liczbę uczestników (288 pacjentów w dwóch badaniach).
Najbardziej niepokojący jest jednak brak danych dotyczących zmian strukturalnych stawu kolanowego widocznych na zdjęciach RTG. W żadnym z analizowanych badań nie przeprowadzono oceny radiograficznej postępu choroby, co utrudnia potwierdzenie regeneracyjnego wpływu komórek macierzystych na chrząstkę.
Bezpieczeństwo terapii – zagrożenia i braki w danych
Jednym z kluczowych aspektów każdej interwencji medycznej jest jej bezpieczeństwo. W analizowanych badaniach nie odnotowano przypadków wycofania uczestników z terapii z powodu działań niepożądanych. Ryzyko ciężkich powikłań było niskie i podobne w obu grupach – 2,3% uczestników w grupie placebo i 1,6% w grupie leczonej komórkami doświadczyło poważnych zdarzeń niepożądanych.
Należy jednak pamiętać, że iniekcje dostawowe, nawet te stosowane rutynowo, wiążą się z ryzykiem wystąpienia zakażenia stawu (septycznego zapalenia stawu). Co więcej, terapia komórkami macierzystymi niesie za sobą teoretyczne ryzyko niekontrolowanego wzrostu komórek lub reakcji immunologicznych – zwłaszcza w przypadku stosowania komórek allogenicznych (pochodzących od innych dawców).
Perspektywy na przyszłość
Leczenie choroby zwyrodnieniowej kolana komórkami macierzystymi wciąż znajduje się na etapie rozwoju. Choć dostępne dane sugerują pewne krótkoterminowe korzyści, brakuje przekonujących dowodów na ich długofalową skuteczność i bezpieczeństwo. Przyszłe badania kliniczne powinny koncentrować się na standaryzacji procedur (źródło i dawka komórek) oraz na długoterminowej obserwacji uczestników, w tym ocenie radiologicznej i monitorowaniu ewentualnych powikłań.
Warto również przyjąć sceptyczną postawę wobec komercyjnych ofert terapii komórkami macierzystymi, które często reklamowane są jako „cudowne lekarstwo” na choroby zwyrodnieniowe, mimo braku solidnego wsparcia naukowego. Pacjenci powinni podejmować decyzje w porozumieniu z lekarzem, świadomie analizując potencjalne korzyści i ryzyko.
Podsumowanie
Zastrzyki z komórek macierzystych w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego mogą przynieść łagodną poprawę bólu i ruchomości, ale niewystarczająco silne dowody nie pozwalają na ich jednoznaczne rekomendowanie jako standardowej terapii. Brakuje danych na temat ich długofalowego wpływu na strukturę stawu, jakość życia oraz bezpieczeństwo. Dlatego potrzebne są dalsze, solidne badania kliniczne, zanim terapia stanie się powszechnie akceptowaną praktyką medyczną.